Đầu phun máy in phun màu: cấu tạo, nguyên lý và lỗi hay gặp

Nếu ví máy in phun màu như một cơ thể, thì đầu phun máy in chính là trái tim. Đây là bộ phận quyết định chất lượng bản in, cũng là bộ phận đắt giá nhất và dễ "tổn thương" nhất trong máy. Phần lớn những ca sửa máy in phun khó, tốn kém đều xoay quanh đầu phun: tắc, lẫn màu, mất tia, cháy đầu. Người thợ hiểu rõ đầu phun sẽ biết khi nào chỉ cần vệ sinh nhẹ, khi nào phải tháo rửa và khi nào nên tư vấn khách thay thế.

Bài viết này đi sâu vào cấu tạo bên trong đầu phun, cách nó nhận lệnh từ mainboard để bắn từng giọt mực, những lỗi hay gặp và cách đọc chúng qua bản kiểm tra. Đây là kiến thức nền mà Thần Vũ luôn yêu cầu học viên nắm vững trước khi được tháo một đầu phun thật.

Đầu phun máy in là gì và nằm ở đâu?

Đầu phun (còn gọi là đầu in, head) là cụm linh kiện gắn trên xe đầu in, di chuyển qua lại phía trên mặt giấy. Mặt dưới của nó là một tấm kim loại hoặc vật liệu chuyên dụng có rất nhiều lỗ phun li ti xếp thành hàng, mỗi hàng ứng với một màu mực. Khi xe đầu in chạy, các lỗ phun bắn giọt mực đúng thời điểm để tạo thành hình ảnh.

Có hai kiểu bố trí chính mà người thợ cần phân biệt:

Đầu phun cố định: gắn liền trong máy, dùng lâu dài, mực được cấp từ hộp mực hoặc bình mực ngoài. Kiểu này phổ biến ở máy Epson và các dòng máy bình mực ngoài của nhiều hãng. Giá trị cao, thay thế tốn kém, nên việc bảo vệ và xử lý đúng cách rất quan trọng.
Đầu phun tích hợp trên hộp mực: mỗi hộp mực mang theo một đầu phun riêng, thay hộp là thay luôn đầu. Kiểu này gặp ở nhiều dòng máy dùng hộp mực của HP, Canon. Lỗi đầu phun ở loại này đôi khi xử lý đơn giản bằng cách thay hộp mới.

Đầu phun máy in phun màu được tháo ra để kiểm tra cấu tạo

Cấu tạo bên trong đầu phun

Dù mỗi hãng có thiết kế riêng, một đầu phun thường gồm các thành phần sau:

Tấm lỗ phun (nozzle plate): mặt tiếp xúc với không khí, nơi có các lỗ phun siêu nhỏ. Đây là phần dễ bị khô mực, bám bụi và trầy xước nhất.
Buồng mực: mỗi lỗ phun có một khoang nhỏ phía sau chứa sẵn mực, sẵn sàng bị đẩy ra ngoài.
Phần tử tạo lực đẩy: là tinh thể áp điện (với công nghệ piezo) hoặc điện trở nhiệt (với công nghệ thermal) đặt sát buồng mực.
Kênh dẫn mực và vách ngăn: đưa mực từ cổng nạp đến từng buồng, đồng thời ngăn cách các màu với nhau.
Lưới lọc ở cổng nạp mực: chặn cặn bẩn, bọt khí lớn trước khi vào đầu phun.
Mạch và cáp tín hiệu: nhận xung điều khiển từ mainboard thông qua cáp dẹt, phân phối đến từng phần tử.

Hiểu rõ từng lớp này giúp bạn suy luận lỗi đang nằm ở đâu: tắc ở mặt lỗ phun, tắc ở lưới lọc, thông vách giữa các kênh hay lỗi ở phần mạch điện.

Nguyên lý hoạt động: từ lệnh in đến giọt mực

Đường đi của tín hiệu

Khi bạn bấm in, máy tính gửi dữ liệu xuống máy in. Mainboard xử lý dữ liệu, tính toán vị trí từng điểm màu, kết hợp thông tin từ thước encoder để biết đầu in đang ở đâu. Sau đó mạch điều khiển đầu phun gửi các xung điện qua cáp dẹt đến đúng phần tử, đúng thời điểm. Chỉ cần một mắt xích trong chuỗi này lỗi, bản in sẽ có vấn đề dù mực vẫn đầy đủ.

Công nghệ áp điện (piezo)

Phần tử áp điện có tính chất biến dạng khi có điện áp đặt vào. Mỗi xung điện làm nó co giãn rất nhanh, tạo áp lực ép mực trong buồng bắn ra qua lỗ phun, rồi hút mực mới vào bù. Ưu điểm là không đốt nóng mực, điều khiển được kích thước giọt, dùng được nhiều loại mực như dye, pigment, chuyển nhiệt. Bù lại, đầu phun đắt và khi hỏng thường phải thay cả đầu.

Công nghệ nhiệt (thermal)

Điện trở nhiệt nóng lên tức thời, làm lớp mực sát nó sôi và tạo bọt khí. Bọt khí nở ra đẩy giọt mực bắn khỏi lỗ phun, sau đó xẹp xuống và hút mực mới vào. Cấu trúc đơn giản, giá thành thấp hơn, nên thường được tích hợp ngay trên hộp mực. Nhược điểm là điện trở có tuổi thọ nhất định và mực phải phù hợp với nhiệt độ cao.

Những lỗi đầu phun hay gặp và nguyên nhân

Tắc đầu phun

Mực khô lại ở mặt lỗ phun hoặc trong buồng mực, thường do máy để lâu không in, mực kém chất lượng, mũ chụp đầu phun không đậy kín hoặc môi trường quá khô, nóng. Mức độ nhẹ chỉ cần vệ sinh bằng phần mềm; mức độ nặng phải tháo rửa, một thao tác nên được luyện có người kèm như trong chương trình học sửa máy in phun màu.

Thông vách, lẫn màu

Màu này lẫn sang màu kia, ví dụ in màu vàng nhưng có vệt xanh. Nguyên nhân có thể do vách ngăn giữa các kênh bị hỏng, do rửa đầu phun sai cách với áp lực quá mạnh, hoặc do mực trên mặt đầu phun không được gạt sạch làm lan sang lỗ bên cạnh.

Lọt khí, thiếu mực trong đầu phun

Bọt khí lọt vào đường dẫn hoặc buồng mực khiến phần tử đẩy không tạo được áp lực, tia mực mất từng mảng hoặc chập chờn. Hay gặp sau khi để cạn mực, thay hộp mực sai cách, hoặc mối nối ống dẫn bị lỏng.

Lệch tia, tia yếu

Tia mực bắn xiên, bản in có đường kẻ không thẳng hoặc màu nhạt. Nguyên nhân có thể là bẩn quanh miệng lỗ phun, mặt đầu phun bị trầy, hoặc phần tử đẩy đã yếu theo thời gian.

Cháy đầu phun và lỗi tiếp xúc

Mực rò vào tiếp điểm, cáp dẹt bị gập gãy, cắm cáp sai hoặc mạch điều khiển trên mainboard lỗi có thể làm cháy phần tử trong đầu phun. Đây là lỗi nghiêm trọng nhất và cũng là lý do người thợ phải kiểm tra cáp, mainboard trước khi lắp một đầu phun mới.

Đọc bản kiểm tra đầu phun để khoanh vùng lỗi

Bản nozzle check gồm các khối nét nhỏ, mỗi khối ứng với một hàng lỗ phun của một màu. Học cách đọc bản này là kỹ năng cốt lõi của người sửa máy in phun.

In trang kiểm tra đầu phun máy in để đọc lỗi tắc, mất tia

Hình ảnh trên bản kiểm tra	Khả năng cao là	Hướng xử lý
Đứt vài nét rải rác	Khô mực nhẹ	Vệ sinh từ phần mềm, in lại để so sánh
Mất cả một khối màu	Hết mực, lọt khí hoặc tắc lưới lọc	Kiểm tra đường mực, đuổi khí, kiểm tra cổng nạp
Nét màu này có lẫn màu khác	Thông vách hoặc mặt đầu phun bẩn	Vệ sinh mặt đầu phun, kiểm tra gạt; nặng thì xem xét thay
Nét xiên, so le	Lệch tia, bẩn quanh lỗ phun	Vệ sinh mặt đầu phun nhẹ nhàng, căn chỉnh đầu in
Mất tia hàng loạt bất thường, không cải thiện	Lỗi cáp, mạch điều khiển hoặc cháy đầu	Kiểm tra cáp, đo mạch trên mainboard trước khi kết luận

Mẹo của thợ: luôn lưu lại bản nozzle check trước và sau mỗi lần xử lý. So sánh hai bản cho bạn biết cách làm có hiệu quả hay không, và giúp khách thấy rõ kết quả.

Bảo vệ đầu phun: điều thợ cần dặn khách

In đều đặn, kể cả chỉ một trang màu, để mực không khô trong lỗ phun.
Luôn tắt máy bằng nút nguồn để xe đầu in về vị trí đậy mũ chụp, không rút điện đột ngột.
Dùng mực đúng loại, không trộn mực khác nhau trong cùng một máy.
Không để bình hoặc hộp mực cạn hẳn mới bơm, tránh lọt khí vào đầu phun.
Che bụi khi không dùng lâu, đặt máy nơi thoáng, tránh nắng nóng.
Hạn chế chạy vệ sinh liên tục, vì vừa tốn mực vừa làm đầy mực thải nhanh.

Câu hỏi thường gặp

Đầu phun bị tắc có tự thông được không?

Tắc nhẹ thường cải thiện sau một đến vài lần vệ sinh bằng phần mềm kết hợp để máy nghỉ cho mực ngấm. Tắc nặng do mực khô cứng thì cần thợ tháo rửa bằng dung dịch chuyên dụng. Chạy vệ sinh liên tục không giúp thông mà còn gây đầy mực thải.

Có nên tự tháo đầu phun ra rửa ở nhà?

Không nên với người chưa được hướng dẫn. Đầu phun cố định có cáp dẹt mỏng, vị trí lắp chính xác và rất nhạy với dung dịch, áp lực. Tháo rửa sai có thể gây thông vách, hỏng tiếp điểm hoặc cháy đầu khi lắp lại.

Vì sao thay đầu phun mới vẫn không in được?

Có thể lỗi không nằm ở đầu phun mà ở cáp, mạch điều khiển trên mainboard hoặc đường mực. Nếu mainboard lỗi, đầu mới còn có nguy cơ bị cháy theo. Vì vậy thợ cần kiểm tra toàn bộ chuỗi tín hiệu và đường mực trước khi thay.

Đầu phun áp điện và đầu phun nhiệt, loại nào bền hơn?

Mỗi loại có ưu điểm riêng. Đầu áp điện không đốt nóng mực, dùng được nhiều loại mực và thường gắn cố định lâu dài. Đầu nhiệt đơn giản, thường đi kèm hộp mực nên thay mới dễ dàng. Độ bền thực tế phụ thuộc nhiều vào cách dùng và bảo quản.

Học xử lý đầu phun máy in trên máy thật

Đầu phun là phần mà người học dễ "sợ" nhất, vì làm sai là hỏng một linh kiện đắt tiền. Cách học an toàn và nhanh nhất là xem thợ lành nghề làm trực tiếp, rồi tự tay làm khi có người kèm bên cạnh. Tại kho Thần Vũ ở Ngõ 172 Phú Diễn, Bắc Từ Liêm, học viên được thực hành đọc nozzle check, đuổi khí, vệ sinh và tháo rửa đầu phun trên nhiều dòng máy thật, nằm trong lộ trình khóa học sửa máy in phun màu từ cơ bản đến chuyên sâu. Liên hệ hotline 0965.305.158, Zalo 0983 504 555 để được tư vấn học phí và thời lượng phù hợp.

Bài viết cùng chủ đề

Xem tất cả khóa học: Đào tạo nghề sửa máy in, đổ mực, sửa máy tính tại Thần Vũ