Nguồn mất -12V và các đường phụ: có ảnh hưởng không

Đo nguồn bằng đồng hồ thấy đủ 12V, 5V, 3.3V nhưng chân dây xanh dương thì không có gì, hoặc chỉ vài trăm milivolt: đó là trường hợp nguồn mất điện áp -12V. Nhiều người băn khoăn liệu có cần sửa không khi máy tính hiện nay gần như không còn dùng đường âm này. Thực tế, câu trả lời phụ thuộc vào cấu hình máy và loại IC giám sát trong nguồn.

Bài viết này giải thích -12V dùng cho gì, khi nào thiếu nó gây lỗi, vì sao có nguồn tự ngắt chỉ vì mất -12V, cách kỹ thuật viên kiểm tra mạch tạo -12V và quy trình xử lý tại xưởng Thần Vũ Long Biên.

Tóm tắt nhanh

-12V gần như không còn dùng trên main đời mới nhưng vẫn có trong chuẩn ATX
Một số IC giám sát ngắt nguồn khi -12V mất hoặc quá thấp
Mất -12V thường do diode, tụ, cuộn lọc hoặc ổn áp 7912 hỏng
Không tự nối tắt, độ chế mạch giám sát để ép nguồn chạy

Đo dây xanh dương -12V trên giắc 24 pin của nguồn máy tính

-12V dùng cho gì trên máy tính hiện nay

Trong chuẩn ATX, đường -12V nguồn ATX là sợi dây xanh dương -12V trên giắc 24 pin. Thời máy tính đời đầu, -12V cấp cho cổng nối tiếp RS-232, một số card mở rộng ISA, card âm thanh và mạch khuếch đại thuật toán cần nguồn đối xứng. Ngày nay, cổng COM trên main thường dùng IC chuyển mức tự tạo điện áp âm, card âm thanh tích hợp không cần -12V, nên phần lớn mainboard hiện đại gần như không sử dụng đường này.

Vì nhu cầu thấp, dòng định mức của -12V trên nhãn nguồn thường rất nhỏ, chỉ khoảng 0,3A. Tuy vậy, -12V vẫn còn quan trọng trong một số trường hợp: máy công nghiệp, máy điều khiển dùng card PCI hoặc ISA đời cũ, card thu tín hiệu, card âm thanh chuyên dụng, một số thiết bị đo kiểm kết nối qua cổng nối tiếp. Ngoài ra, nguồn thiếu đường phụ còn là dấu hiệu cho thấy bộ nguồn đang có linh kiện hỏng, không nên coi nhẹ.

IC giám sát điện áp trên bo mạch nguồn ATX

Khi nào nguồn mất điện áp -12V gây lỗi

Với máy văn phòng, máy chơi game thông thường, nguồn mất điện áp -12V nhiều khi vẫn chạy bình thường và người dùng không phát hiện ra. Lỗi chỉ lộ ra trong các tình huống sau:

Tình huống	Biểu hiện
Nguồn dùng IC giám sát có theo dõi -12V	Bấm nguồn quạt quay một chút rồi tắt, giống lỗi chập
Máy công nghiệp dùng card ISA, PCI cũ	Card không nhận, thiết bị nối cổng COM không hoạt động
Card âm thanh, card thu chuyên dụng	Méo tiếng, ù, mất tín hiệu
-12V tăng về 0V hoặc dương	Có thể gây hỏng mạch dùng nguồn đối xứng

Một điểm đáng chú ý là mất -12V thường đi kèm với hỏng tụ hóa thứ cấp hoặc diode khu vực thứ cấp. Nếu đồng thời thấy các đường khác lệch, hãy tham khảo bài điện áp 5V, 3.3V của nguồn bị sai để kiểm tra toàn diện hơn.

IC giám sát báo UVP vì -12V

Mỗi nguồn ATX có một IC giám sát (supervisor) theo dõi điện áp ra, quản lý tín hiệu PS_ON và Power Good. Các IC phổ biến như dòng PS223, WT7502, SITI hay các mã tương đương có chức năng bảo vệ thiếu áp UVP và quá áp OVP. Một số IC chỉ theo dõi 12V, 5V, 3.3V, nhưng một số khác có thêm chân theo dõi -12V hoặc -5V.

Với các nguồn dùng loại IC này, khi -12V mất hoặc quá thấp, IC hiểu là có lỗi thiếu áp và ngắt nguồn sau vài trăm mili giây. Người dùng sẽ thấy bấm nút thì quạt nhích, đèn main lóe lên rồi tắt, rất dễ nhầm với lỗi chập đường 12V. Đây là lý do kỹ thuật viên luôn đo cả -12V khi nguồn tạch tạch bảo vệ, chứ không chỉ đo các đường chính.

Ngược lại, nếu -12V bị kéo lên mức dương bất thường, ví dụ do chạm chéo, một số IC sẽ báo OVP. Tình trạng điện áp ra cao bất thường có thể đọc thêm tại bài nguồn ra điện áp cao.

Kiểm tra mạch tạo -12V

An toàn trước tiên: chỉ kỹ thuật viên có dụng cụ mới nên mở nguồn. Tụ lọc cao áp phía sơ cấp có thể vẫn giữ điện nguy hiểm sau khi đã rút phích.

Mạch tạo -12V khá đơn giản. Thường là một cuộn riêng hoặc một nhánh trên biến áp chính, qua một diode chỉnh lưu nhỏ (thường loại 1A đến 2A), một cuộn lọc trên lõi chung và tụ hóa lọc. Một số nguồn có thêm IC ổn áp âm 7912 để giữ -12V chính xác. Quy trình kiểm tra gồm:

Đo trở kháng đường -12V với mass, xem có bị chập không.
Kiểm tra diode chỉnh lưu -12V: đứt là nguyên nhân phổ biến nhất.
Kiểm tra tụ hóa lọc -12V: tụ phồng, khô hoặc chập.
Kiểm tra IC 7912 (nếu có) và điện trở tải giả trên đường -12V.
Kiểm tra cuộn lọc, mối hàn quanh cuộn vì đây là điểm hay nứt do rung và nhiệt.

Sau khi thay linh kiện, nguồn được chạy trên tải giả, đo cả 12V, 5V, 3.3V, 5VSB và -12V để chắc chắn mọi đường ra đều trong ngưỡng.

Cách phòng tránh mất điện áp -12V tái diễn

Đảm bảo nguồn được làm mát tốt. Diode và tụ trên đường -12V nhỏ, nằm gần tản thứ cấp nên dễ bị nóng.
Vệ sinh nguồn định kỳ đúng cách, tránh bụi bám làm tăng nhiệt.
Dùng ổ cắm chống sét hoặc UPS. Nhiều ca mất -12V xảy ra sau sự cố điện lưới, có thể xem thêm bài máy không lên sau khi mất điện.
Với máy công nghiệp cần -12V, nên chọn nguồn có thông số -12V rõ ràng, kiểm tra định kỳ đường này.
Không cắm thiết bị lạ vào cổng COM, cổng mở rộng khi chưa rõ yêu cầu nguồn.

Máy tính điều khiển tại xưởng nhỏ hoạt động lại sau khi sửa nguồn

Những việc không nên tự làm khi gặp mất điện áp -12V

Không tự mở nguồn và chạm vào mạch khi chưa xả tụ cao áp.
Không cắt chân, nối tắt chân giám sát -12V của IC để ép nguồn chạy. Làm vậy tắt luôn một phần bảo vệ, nguồn có thể chạy trong trạng thái lỗi.
Không lấy -12V từ một nguồn khác đấu chung vào máy.
Không dùng nguồn đang mất -12V cho máy công nghiệp, máy điều khiển cần đường này.
Không bỏ qua nếu mất -12V đi kèm mùi khét hoặc tụ phồng, đó là dấu hiệu nguồn sắp hỏng nặng hơn.

Quy trình Thần Vũ kiểm tra và xử lý mất điện áp -12V

Khi nhận nguồn có nghi vấn nguồn mất điện áp -12V hoặc nguồn tự ngắt không rõ lý do, kỹ thuật viên Thần Vũ thực hiện:

Hỏi triệu chứng, loại máy, có dùng card hoặc thiết bị cần -12V không.
Đo toàn bộ đường ra trên tải giả, ghi lại giá trị.
Xả tụ, mở nguồn, kiểm tra trực quan khu vực thứ cấp.
Đo diode, tụ, cuộn lọc, IC ổn áp của mạch -12V, kiểm tra IC giám sát.
Báo giá trước khi sửa, khách đồng ý mới làm.
Thay linh kiện, chạy tải và đo lại tất cả các đường.

Lỗi mất -12V thường không phức tạp, nhiều ca có thể lấy trong ngày. Sau sửa, nguồn có bảo hành theo phiếu. Thần Vũ nhận sửa nguồn máy tính mọi loại, cả nguồn máy công nghiệp và nguồn server. Bạn có thể mang nguồn đến xưởng ở Long Biên, gửi máy về, hoặc gọi 0965.305.158, Zalo 0983.504.555 để được hướng dẫn. Với máy công nghiệp không tiện tháo dời, kỹ thuật viên có thể đến tận nơi trong khu vực Hà Nội để kiểm tra, đo đạc trực tiếp trước khi quyết định mang nguồn về xưởng.

Ca thực tế tại Thần Vũ

một xưởng in nhỏ ở Long Biên dùng máy tính điều khiển có card mở rộng đời cũ, một hôm bật máy thì quạt quay nửa giây rồi tắt. Khách đã thử thay dây, rút bớt thiết bị nhưng không được. Tại xưởng, kỹ thuật viên kích nguồn không tải thấy hiện tượng tương tự, đo nhanh các đường chính lúc nguồn vừa lên đều có, riêng -12V không có. Mở nguồn kiểm tra thì diode chỉnh lưu -12V bị đứt, tụ lọc bên cạnh đã phồng. Sau khi thay diode và tụ, IC giám sát không còn báo thiếu áp, nguồn chạy ổn định trên tải giả. Nguồn được lắp lại, máy điều khiển và card mở rộng hoạt động bình thường.

Thần Vũ nhận Sửa nguồn máy tính tại Hà Nội, Sửa máy tính tại nhà Hà Nội. Kỹ thuật kiểm tra, báo giá trước khi sửa; nhiều lỗi nguồn thông dụng lấy trong ngày.

Thần Vũ hỗ trợ tại đâu?

Kỹ thuật Thần Vũ hỗ trợ tận nơi tại Long Biên, Gia Lâm, Đông Anh và các quận nội thành Hà Nội: Hoàn Kiếm, Ba Đình, Đống Đa, Hai Bà Trưng, Cầu Giấy, Thanh Xuân, Hoàng Mai, Tây Hồ, Nam Từ Liêm, Bắc Từ Liêm, Hà Đông. Khách ở xa có thể gửi máy về xưởng tại Long Biên hoặc nhờ tư vấn từ xa qua Zalo.

Câu hỏi thường gặp

Mất -12V máy tính có chạy được không? Phần lớn máy đời mới vẫn chạy vì main không dùng -12V. Nhưng nếu IC giám sát của nguồn theo dõi -12V, nguồn sẽ tự ngắt.

Dây -12V là dây màu gì? Trên giắc ATX 24 pin, -12V là dây màu xanh dương.

Vì sao nguồn mất -12V? Thường do diode chỉnh lưu nhỏ bị đứt, tụ lọc hỏng, cuộn lọc nứt mối hàn hoặc IC ổn áp âm hỏng.

Có nên bỏ qua lỗi mất -12V không? Không nên, vì đó là dấu hiệu linh kiện thứ cấp xuống cấp. Với máy công nghiệp cần -12V thì bắt buộc phải sửa.

Thần Vũ sửa lỗi mất -12V mất bao lâu? Nhiều ca có thể lấy trong ngày. Nguồn được kiểm tra và báo giá trước khi sửa.

Nguồn tự ngắt, nghi mất -12V? Gọi Thần Vũ để được kiểm tra và báo giá trước.

Gọi 0965.305.158 · Zalo 0983.504.555 · Máy bàn 024 3992 1369. Thần Vũ tư vấn miễn phí, sửa máy in, máy tính, thiết bị văn phòng tận nơi tại Hà Nội; báo giá trước khi làm.